Koreas konkurransekultur på godt og vondt

Sør-Korea er eit økonomisk mirakel. Landet var eit lutfattig u-land etter koreakrigen, men har i dag eit BNP på nivå med søreuropa. Dei er verdas tolvte-trettande største økonomi. Ein vekststrategi bygd på industrialisering og utvikling av teknologi gjennom eksportsubsidiar og proteksjonisme – men ikkje demokrati, det kom først i 1987 – var ein stor suksess. Først med enkle, arbeidsintenive eksportprodukt, så med tungindustri, bilar og forbrukarteknologi. Sør-Koreas vekst så vel som dei ”asiatiske tigrane” sin suksess med ei liknande oppskrift er tema for ein eigen litteratur. Den var sterkt i strid med rådande økonomisk ortodoksi, og bidrog til å endre synet på kva som kan få eit land ut av fattigdom.

Mindre kjent er det at dei heile vegen har investert stort i humankapitalen. Satsa på folk sine kunnskapar. Sjølv vektlegg dei dette sterkt. Allereie på 50-talet hadde dei eit arbeidsvillig folk med betre utdanning enn fattigdomen skulle tilsei. Seinare har både staten og familiar satsa på utdanning. Landet har ein sterk kultur for at skulegang er viktig som også når ut til dei fleste familiar. Den sterke arbeidskulturen, ein variant av den protestantiske etikken, er også ei viktig forklåring.

Ein utruleg suksess. Eit land som på to generasjonar har teke eit steg andre har brukt fleire hundreår på. Det er viktig å slå det fast før vi set i gang med problema. For Sør-Korea kan få store problem.

I eit økonomisk språk: Sterke veksthemmarar som låge fødselstal og låg produktivitet, som økonomen Kang Dongsoo ved tenketanken Korea Development Institute (KDI) formulerer det . I eit meir menneskeleg språk: Ein arbeids- og konkurransekultur som hemmar familieliv og kreativitet.

Eg har, kjære lesar, i dramatiske ordelag fortalt deg om kor ille det kan gå med Japan med ei fødselsrate på 1.3. Sør-Korea har om lag 1.1. Eg har brukt opp heile mitt dramatiske vokabular. Eg skal difor ikkje tvære ut dette. Det er mykje av dei same forklåringane som ligg bak, kulturelle og økonomiske. Eg trur dei verkar vel så sterkt her som i Japan, og det er tydeleg at dei har kome kortare i å snakke om og gjere noko med problemet. I Japan var det stor debatt om fødselstal, mange forslag i lufta og interesse for den nordiske modellen. Her er det mindre av alt dette.

Men interessant nok; innvandring verkar å vere ein meir tenkbar tanke i Sør-Korea. Landet har allereie ein del innvandrarar frå andre asiatiske land, utan at eg har fått tak i tala. På «The Presidential Commision for Future and Vision» kan dei også fortelje oss at vert arbeidd med eit forslag om å innføre dobbelt statsborgarskap i Korea. Den viktigste tanken bak er å tiltrekke seg utvandra koranarar, til dømes dei mange som bur i USA. Då kan dei flytte til Korea men halde på rettane sine i USA. Dei understrekar også tydeleg at eit eventuelt slikt steg vil innehalde eit høve til streng prioritering av dei med rett utdanning og bakgrunn. Det er målretta arbeidsinnvandring vi snakkar om.

Ein grunn til fråværet av debatt kan vere at dei sterkare enn i Japan (verkar det som) har dei eit anna særtrekk. Ein arbeids- og konkurransekultur som til no har vore ein enorm fordel, men som kan slite med å vere levedyktig i framtida.

Evan Ramstad er sjef for Wall Street Journal sitt Seoul-kontor. Han fortel meg om arbeidsdagane på kontoret der han arbeider i lag med ein del koreanarar. Dagen startar sakte med aviser og kaffe mellom 8 og 9. Ei lang lunsjpause midt på dagen. Ei ettermiddagspause. Ut til middag i sekstida, men tilbake på kontoret etterpå om sjefen er der. Ein kan aldri gå heim før sjefen. Ut og drikke etter jobb, det er ein sterk drikkekultur med sosialt press om å vere med. Andre stadfestar dette mønsteret. Ikkje for alle sjølvsagt, men for mange – også familiefedre. Sør-Korea har, saman med Japan, lågast produktivitet i OECD-området. Ikkje så overraskande når ein høyrer om arbeidsdagen.

Assistant Professor Layne Hartsell ved Sunkyunkwan universitetet fortel om møtet med koreanske studentar. Dei har gode basiskunnskapar, ikkje minst i mattematikk og naturfag. Derimot er dei utrena i å vurdere ein påstand, resonnere rundt eit problem eller foreslå ei løying. Aller minst presentere den for andre. Han seier at dei manglar kreativitet. Dei er gode ingeniørar, men dårlege på spørje seg kva ingeniørkunsten kan brukast til. Mykje forsking og utvikling her skjer gjennom samarbeid med utanlandske forskarar der dei kan utfylle kvarandre. Dette gjeld sjølvsagt heller ikkje alle, men mange.

Forklaringa er kanskje å finne i det konkurransebaserte skulesystemet og arbeidskulturen. For den koreanske middelklassen er det vegen oppover i samfunnet. Barnehage skal førebu på skule, med formell læring frå 4-årsalderen (for dei få som går der). I skulen er det sterke konkurransekrav. Dei som vil at ungane skal bli best kan fylle på med kveldsskule, så karakterane blir gode nok. Det er ikkje noko for dei få; Det store fleirtalet får privatundervisning vert det sagt her, og ved nemde KDI seier dei at det er vanleg å bruke 20-30% av inntekta si på utdanning for ungane. Ungane konkurrerer, og foreldra med dei. Dei konkurrerer om å kome inn på eit så godt universitet som mogeleg. Universiteta er tydeleg rangert, og avgjer i stor grad vidare sjansar. Godt universitet = god jobb, men også godt nettverk, noko som er viktig i dette samfunnet.

På overflata er Sør-Korea gode på utdanning. Best i Pisa, 80% startar på høgare utdanning. Bak overflata skjuler det seg ein sterk konkurransekultur med lange skuledagar, innlæring gjennom pugging og sterk utsiling. Prisen på utdanning må reknast med når foreldre vurderer om dei kan få barn.

For meg framstår ikkje dette som eit godt liv, om eg er aldri så mykje eit konkurranemenneske. Eg meiner politikk handlar mykje om å la oss menneske ha ein bra barndom, god helse, tid til kvarandre. Det ser heilt sikkert mange koreanarar annleis på.

Men eg tvilar også på om det er framtidsretta for økonomien. Prisen på utdanning bidrar til dei låge fødselstala. Arbeidskulturen bidrar til både det og den låge produktiviteten, samt vanskar med å få kvinner inn i arbeidslivet.

Eg trur skulesystemet, arbeidskulturen og konkurransekulturen har vore ei stor føremon i ein teknologisk industriell produksjonsøkonomi. Eg trur ikkje det er tilfelle når dei må heve produktiviteten, og ta overgangen til ein meir tenestebasert økonomi. Og det er nettopp et som vert utfordringa framover. Begge deler krev kreativitet, samarbeid og betre måtar å organisere seg på.

Tenk deg at du er ingeniør, eller selgar i eit reisebyrå. Du oppdagar eit problem med produktet. Held du fram med å gjere det du har fått beskjed om, melder du frå om problemet og ventar på ny beskjed eller løyser du problemet på staden og melder så frå for å få til ei endring?

Eller du deltek, som ingeniør eller seljar, i ei prosjektgruppe som skal utvikle eit nytt produkt. Korleis er det organisert? Får du beskjed om å gjere oppgåvene dine, melde frå om synspunkta dine om du har nokre eller å finne løysinga på problemet saman med andre?

Den store produktivitetsgevinsten i framtida ligg i kreativitet og organisering. Fordi det er effektivt, men også fordi det gjer folk meir ansvar og eigarskap til jobben. Dersom vi vil ha fram dette – anten fordi vi meiner det kan gjere livet betre og meir meiningsfylt for folk eller fordi vi vil ha opp produktiviteten – må vi forme utdanningssystemet og arbeidskulturen etter det.

Eg generaliserar. Eg forenklar. Ikkje minst fordi ein i Seoul kan møte haugevis av flinke folk utdanna på amerikanske toppuniversitet. Men eg trur Sør-Korea (og Japan) har ei stor utfordring. Delar av det ligg nok i kulturen deira, delar av det i vekstmodellen og politikken. Men hei, både Noreg og mange andre land har klart å endre både kultur og politikk. Har vi klart det, kan i alle fall dei klare det. Etter berre tre dagar i landet har eg ei sterk kjensle av at dei kan klare det meste. Anten kjem dei til å motbevise at konkurransekulturen er eit problem, eller så kjem dei til å endre den.

Dei har gått frå u-land til industristormakt på eit halvt hundreår. Då kan dette flotte landet få til det meste.

Barnejakt

Ny versjon 22.9

Kva skjer i eit land som har det lågaste talet på barnefødslar i verda og det høgaste talet på sjølvmord? Denne artikkelen kjem til å gje eit negativt og trist bilete av Japan. Eg kjenner difor at eg må starte ed å seie kor positiv eg er både til landet og folka her. Japanarar er gjenomgåande vennlege, høflege og hjelpsame med framande. Dei er utruleg lette å like. Landet har utvikla strålande høgteknologi, mange internasjonale kulturstørrelsar, har høglevealder og god folkehelse, lite kriminalitet og relativt små sosiale skilnadar.

Likevel, det er ikkje framtidsoptimisme landet er prega av. 1.37 seier ei kjelde, 1.29 seier ei anna. Nye tal skal presenterast no og dei skal visstnok vise nedgang. Eg snakkar om fødselraten. Sjå vekk frå om det eine eller det andre talet er riktig, det er uansett dramatisk.

Fødselsraten er enkelt nok eit uttrykk for kor mange barn som vert fødd i høve til talet på kvinner i fruktbar alder. For å oppretthalde folketalet (utan innvandring) må fødselsraten vere om lag 2.1. Noreg har nesten det, men mange land i Europa slit med lågare fødselstal. Det er kombinasjonen av låge fødselstal og store etterkrigskull som no vert gamle som er den europeiske «eldrebølga». Gløym vår endrebølge, den er berre ein liten i dipp i forhold til søreuropa. Som igjen berre er mild bris i høve til Japan.

La meg illustrere problemet med nokre tal.

Japanarane får få barn, men dei har god helse og lever lenge. Nesten 25% av japanane er i dag over 65 år. Det er den høgste andelen eldre i noko land. Men det er estimert til å stige til 40% innan 2050. Då skal kvar person arbeide nokså mykje for å finansiere eit godt liv for dei eldre.

Japan har i dag 127 millionar innbyggjarar. Det talet er estimert til å synke til under 90 millionar i 2055. Ein nedgang i folketalet på 30%! Rett nok er det trangt her, men det får vere grenser. Det vil ha enorme konsekvensar for arbeidsliv, velferd og heile økonomien til landet. Det vil også – dersom det går slik – ha ein veldig effekt på Japans internasjonale posisjon. Dei er no særs oppteken av at Kina har passert dei som verdas nest største økonomi, men dei er framleis ein klår nummer 3. Med ei utvikling som den skissert her vil ei rekke land vere i posisjon til å passere eller nå opp til dei. Japans demografi er difor ikkje berre eit spørsmål om økonomi og sosiale tilhøve, men også om utanrikspolitikk.

Kvifor har det blitt slik? Eg trur vi kan peike på nokre tilhøve som verkar saman:

Japan har kulturelle sperrer mot at kvinner som får barn skal vere i jobb. Det er særs sjeldan seier både dei norske utsendingane og dei japanarane eg har snakka med.

Det er dyrt å ha barn, på grunn av høge prisar på barnehagar, skulegong og andre utgifter til barn. Difor får få par meir enn 1-2 barn. Dei har ikkje råd.

For det tredje er det praktisk krevjande. Japanarane arbeider lange dagar og i byane har dei lange heimreiser. Ein journalist eg snakka med sa at han slutta på jobben om lag klokka 19 kvar kveld. I følge han er det heilt vanleg å arbeide 9-10 timar dagleg.

I tillegg vil eg tru at den usikkerheita om framtida som har herska i ein del år har ein forsterkande effekt. Det bidrar i alle fall ikkje til at det vert fødd fleire barn.

Det er tydeleg at det er omskrive og omdiskutert her. Men det er ikkje på toppen av dagsorden. Det kjem litt ned på lista, etter auka økonomisk vekst og tryggingspolitikken. Mange ser problemet, og det vert gjort ein del politiske forsøk på å gjere noko med det. Den sittande regjeringa har auka barnetrygda og gjort vidaregåande skule gratis for å gjere det meir attraktivt å få barn. I tillegg er utbygging av barnehageplassar, eingongsutbetaling ved fødsel og refusjon av legeutgifter blant tiltaka som er prioritert dei seinare åra.

Men to hindringar står kanskje i vegen. For det første er det kortsiktige ønsket om å få opp veksten viktigare for politikarane. Japan har direkte og indirekte blitt ramma av tre finanskriser på 20 år; si eiga eigedoms og aksjeboble rundt 1990, finanskrisa i Asia i 1999 og den globale finanskrisa i 2008. Å få opp veksten og produksjonen etter desse har blitt eit gjennomgåande tema som har førsteprioritet i den økonomisk politikken. Til ein viss grad er det ein motsetnad mellom desse måla. Det er lite rom for mindre arbeid, lenger permisjonar og dyrare velferdtiltak på kort sikt, sjølv om det på lang sikt hadde vore bra for arbeid og vekst.

For det andre verkar det i liten grad som om diskusjonen går til kjernen av problemet; Japansk arbeids- og familiemønster. I Japan er det særs vanskeleg å kombinere arbeid og barn, og difor er det få som gjer det. Kvinner som får barn sluttar ofte å arbeide, medan dei som arbeider i mindre grad får barn. Kombinasjonen av lange arbeidsdagar, ein kultur for sterkt press i jobben og langt dårlegare velferdsordningar enn i Europa har i mange år vore god for japansk økonomi og billeg å drifte. Landet har til dømes 5% moms, eit nivå europeiske land kan drøyme om.

Men no ønskjer fleire og flerie kvinner å arbeide, det er behov for dei i arbeidslivet samstundes som Japan treng fleire barn. Då trengs det truleg endring.

Økonomiprofessor Eisuke Sakakibara, tidlegare embedsmann i finansdepartementet og politikar, sa til komiteen under ein middag i går at Japan må gå i retning av ein europeisk velferdsstatsmodell for å handtere problemet. Den noverandre regjeringa har då også peika på Skandinavia som ein modell for samfunnsutviklinga.

Interessant, men både kulturelt og politisk er det langt før Japan er der.

I perm1

Karen søv rett utanfor her, og eg skal bruke den ledige stunda midt på dagen til å skrive ein superkort bloggpost medan eg drikk ein kopp kaffe, rydde, vaske opp, dusje, ta eit par telefonar, sette opp liste over julepresangar og ta eit par telefonar. Eller rettare sagt – så mykje av dette eg får gjort (det er truleg ikkje så mykje).

Erfaringa mi frå sist er at den tida eg har kan vere frå ein halv til to timar, er sepnt på å sjå korleis mønsteret er no. Karen søv førebels to gonger, med ei første (og ganske lang) morgonøkt tidleg. Det betyr at eg stort sett kan få dusja og drukke litt kaffe då, med mindre eg har noko eg må gjere (som i dag)

Eg skal ha pappaperm i (minst) tre månedar, og i denne perioden har eg tenkt å trappe litt ned på blogginga for ikkje å ha det hengande over meg sånn. Eg ser på blogging som jobb (sjølv om det er ein del av jobben eg likar godt), og difor er det ein del av det å la jobben (i alle fall i stor grad) ligge att på jobben.

Eg tenkjer likevel at eg sporadisk skal kommentere politikk og samfunn, oppsummere musikkåret 09 og skrive vekas plate. Dessutan skal eg med ujamne mellomrom skrive litt om det å vere i pappaperm. Det er tredje gongen min, og eg tenkjer det kan vere moro for meg (og kven veit; kanskje interessant for ein eller annan anna person) å gjere det. Serien «I perm» er lansert!

Barnehagedebatt

Takk for mange innspel!

La meg begynne med konklusjonen: Etter valet vil eg invitere til eit større dialogmøte om stortingsmeldinga om kvalitet i barnehagen. Der vil eg invitere barnehageforskarar, praktikarar og organisasjonar – men også språkforskarar, spesialpedagogar og representantar for grunnopplæringa.

Det kan vere nyttig etter diskusjonen no, men det er og nyttig fordi vi skal gjere ein ryddejobb i kartleggingspraksisen i barnahegane. Dessutan skal det etter kvart utformast lovframlegg basert på det som ligg i meldinga, og det er viktig å få innspel til det.

Mitt lange innlegg her hadde to formål. For det første å referere tekst direkte frå meldinga, argumentere for mitt syn og gjennom det la folk vurdere det vi skriv/seier betre enn gjennom korte sitat i mediene. Det synest eg eg har gjort på ein grei måte. For det andre ville eg samanlikne det med mediebiletet av det. Eg synest det er langt frå dei framlegga som også blir trekt fram i kommentarane, og «…kunnskapsteste alle barn…»

Det var derimot ikkje eit mål med innlegget å antyde at barnehageforskarar har forstått det slik. Eg forsøkte ikkje å redusere innvendingane. Det var mediene si rapportering eg tok for meg, ikkje synspunkta dei som har lese, forstått og er usamde. Kommentarane til min post viser jo at usemja her går på dei konkrete framlegga i meldinga, og at dokke som skiv har sett dokke gått inn i sakene. Eg vil (sidan nokon antydar det motsette) berre nemne at eg har sett meg litt inn i sakene sjølv og, og mellom anna høyrt på ulike miljø sine synspunkt. Eg høyrer likevel gjerne på fleire og meir.

Eg les elles dette ut av kommentarane: Det er ulike syn på språkkartlegging i barnehagen, men kanskje enno meir usemje om kor store og omfattande konsekvensar det vi skriv i meldinga har. Nokre av dokke skriv om det som eit «systemskifte» i barnehagen, medan eg ser det som tett opp til den praksisen eg ser når eg er rundt i banehagar. I tillegg varslar vi ei opprydding. Eg vil gjerne ha synspunkt i neste runde på korleis vi skal få til det.

I tillegg er det ulike syn på framlegget om å overføre dokumentasjon og kunnskap til skulen. Her tolkar eg det slik at usemja er sterkt ideologisk. Er det «blanke ark» eller «tidleg innsats» som er det rette tankesettet for å hjelpe ungar? Eg trur mest på det siste, men det er lett å sjå at det vil variere og at begge delar har sine sider.

Til sist: takk for mange gode innlegg. Det er godt å ha så mange gode og kritiske lesarar av melding og blogg. Vi sjåast til dialogmøte når valet er vunne – og taper vi skal eg forsøke å gjennomføre det før skiftet:-)

Tidleg innsats – historia om korleis eit inntrykk festar seg

Den siste månaden har eg opplevd noko interessant. Eg la i juni fram ei stortingsmelding som vi kalla «Kvalitet i barnehagen». Den fekk stor merksemd. Hovudbodskapen er at etter fem år med utbygging, skal vi ha fem år med satsing på innhald og kvalitet. Barnehagen er viktig for tidleg innsats. Når nesten alle barn går i barnehagen har vi ein arena for utvikling og like muligheiter for ungar som vi må bruke enno betre.

Så begynte ein del av meldinga å leve sitt eige liv. Det starta med at ein forskar var usamd med to av framlegga i meldinga, og gjekk ut mot dei. Så spreidde det seg til enkelte kommentatorar.

No høyrer eg med ujamne mellomrom referert til kva som skal stå der som ei sanning. Utan at det står der. Eg brukar Dagbladet som døme fordi dei har omtala det mest, men det har stått i enkelte medier også:

Før sommaren skreiv Dagbladets Marie Simonsen, i samanheng med skriftleg evaluering i skulen, at «Nå har Regjeringen planer om å innføre lignende evaluering av barnehagebarn.» (altså liknande skriftleg evaluering i barnehagen som i skulen)

I juli omtalte Dagbladet meldinga med at «Her ble det slått fast at også barnehagebarna skal kunnskapstestes.».

På mandag for to veker sidan skriv så Simonsen igjen om «…hans forslag om evaluering av barnehagebarn».

Det interessante er at ingen av desse skildringane/påstandane har rot i det som faktisk står i meldinga. Ingen av kommentarane siterer eller refererer heller frå meldinga. 

Enkelte rykka då også ut mot kritikken, til dømes førsteamanuensis i Norsk Margareth Sandvik. Likevel har eg møtt ein del folk som trur at dei har lese i avisa er rett. Felles for dei er at dei ikkje veit nøyaktig kva dei trur eller kvifor dei trur det, men det er noko med testing av barnehagebarn som eg har kome med.

Dette er historia om korleis eit mediebilete oppstår. Difor skal eg gå uvanleg djupt ned i det som faktisk står i denne stortingsmeldinga. 

Les videre

Svar

Det er fleire interessante spørsmål til bloggposten «OECD og Ida». Geir spør om vi berre skal tenke tidleg innstas, og ikkje sjå på innhaldet i dei mange år – og kanskje til og med kutte talet på år.

Eg er heilt samd i at vi må få meir kvalitet ut av kvart år og kvar time. Det er ei hovudsatsing for meg, eg har lagt fram stortingsmeldingar om både kvalitet i skulen og kvalitet i barnehagen. Eg er imidlertid ikkje samd i at vi kan kutte på toppen. Eg trur modning betyr ein del for utdanning og at den difor må gå over mange år. Eg trur heller ikkje vi klarer å ta igjen timane med lengre år og veker med same resultat – det er begrensa kor stor mengde ein klarer pr dag og år. Eg trur dei fleste må ta meir utdanning i framtida, og at utfordringa er å få fleire med seg i fleire år.

Marit spør om fråfall i høgare utdanning. Det er eit sentalt tema som er vi går inn i i meldinga Utdanningslinja. Det er ikkje berre fråfall i vidaregåande som er viktig.

OECD og Ida

På mandag sat eg i Stortinget til halv tre – lange dagar mot slutten av sesjonen.

I går og i dag har vi hatt OECD ministermøte i Noreg. Om lag 20 statsrådar og statssekretærar har diskutert tidleg innsats og fråfall i vidaregåande skule, under overskrifta «like muligheiter i utdanning».

Eg må ærleg talt seie at eg kan styre meg for internasjonale møte av dette slaget. Ofte sit mange titalls politikarar og byråkratar rundt eit bord og les opp ferdigskrivne innlegg for kvarandre, medan nokon filar tekst på bakrommet.

Men dette møtet var lærerrikt og interessant. Det var reell dialog, og mange lærerik erfaringar frå andre land. Alle land slit med fråfall. Vi viste ein forlenga trailer frå Johannes Joner sin film Respekt som intro til temaet. Det var også interessant å sjå kor sterkt den tenkinga vi står for står internasjonalt. Land etter land byggar opp barnehagetilbodet sitt og er opptekne av å fange opp alle tidleg.

Eit anna høgdepunkt var at vi hadde fått Jørn Hurum til å presentere Ida i eit kort innlegg under middagen. Det er fantastisk forsking, og ei fantastisk historie om formidling av forsking.

Den dagen Ida vart presentert for verda (med borgarmesteren i New York i hovudrollen) gjorde Google om på ikonet sitt på søkemotoren. Dei bytta ut det vanlege ikonet med eit Ida-inspirert ikon som ein kunne trykke på og få meir inofrmasjon. Ein stad mellom 1.2-2 mrd menneske trykka på ikonet i løpet av 26 timar! Det kallar eg spreiing.

Og ei nydeleg lita jente på om lag 47 millionar år er hovudpersonen.