I'll be back

På laurdag trakk eg meg som kandidat til å leie SV etter landsmøtet i vår. Her er innlegget eg haldt i den samanheng:

Kjære landsstyre

Eg har beslutta å trekke meg som kandidat til å lede SV etter landsmøtet i vår.

Det gjer eg fordi eg ikkje har den støtten som er nødvendig for å vinne. Da er eg ikkje rett mann til å lede SV etter landsmøtet.

Eg vil engasjere meg desto sterkere i debatten om veien videre for det partiet eg er så glad i.

Venstresidas historiske oppgave er å bekjempe ulikhet og urettferdighet. Vår generasjons store oppgave er dei globale miljø- og klimautfordringane

Derfor er framtidas venstreside rød og grønn.

Mange ser det. I heile Nord-Europa har nå grønne og rødgrønne partier stor suksess, og spiser velgere og oppslutning fra sosialdemokratiske partier og fra andre. Bortsett fra i Norge. Her taper vi oppslutning til AP, nå også til Venstre og Miljøpartiet De Grønne.

Vi må ta igjen initiativet i miljøpolitikken. Men vi må også gå lenger.

Den moderne rød-grønne venstresida skal stille spørsmål ved om meir økonomisk vekst, meir materiell velstand virkelig kan vere det viktigaste målet for samfunnet i et nytt hundreår. Mitt svar er nei.

–         Den tida vi går inn i må ha slagordet del godene, foran fleire goder

–         Den tida vi går inn må preges av kva som gir meir livskvalitet, ikkje bare meir kvantitet

Vårt samfunns mål, vår tids politiske prosjekt, kan ikkje vere meir gull, og definitivt ikkje meir kull. Det må vere meir solidaritet, færre fossile ressurser (og eg vil legge til: færre fossile politikere).

Den moderne venstresida er rød og grønn, men også

– frihetlig og antiautoritær: i innvandringspolitikk, i kampen for minoriteters rettigheter, i personvernspørsmål, i utenrikspolitikk.

– den treffer andre velgergrupper. Dei som er nederst på rangstigen, men også dei med høg utdanning og akademisk bakgrunn som vil at nye verdier skal prege samfunnet og er opptatt av kunnskap.

Den er ikkje:

– litt meir av det samme som Arbeiderpartiet, heller ikkje mykje meir av det samme som AP

– Ikkje tilbake til det vi var på 70-tallet, ikkje meir likt Rødt. Der er det ingen ting politisk å lære, ingen velgere å hente.

Men en sosialisme som er kvalitativt forskjellig fra den gamle, og meir villig til å tenke nytt

I Norge er SV denne bæreren av denne tradisjonen.

Eg trur ikkje velgerne såg verdiane våre no. Dei såg ikkje at vi slåss, at vi brant. Dei visste ikkje om en stor miljøsak, en stor solidaritetssak, en stor velferds- eller utdanningssak som dei trengte SV til.

–         Vi trenger vi ikkje bytte ut verdiane våre, dei er dei stoltaste i norsk politikk. Men dei må alltid brenne

–         Vi må derimot fornye, og kanskje bytte ut, saker, løsninger, tankebaner.

Det er vårt ansvar. Det er berre vi som kan fikse det sjølv.

Om det her og mykje meir har eg skrive ei bok som kjem i første halvdel av November. Den heiter ”Solidaritet på ny”

Den er skrive etter et motto eg har fra den danske SF-politikeren Sten Gade. ”En politiker må ikke bare søke støtte fra sitt bakland, men også utfordre det”

Til dokke gutta: Lykke til og godt valg. Premien til vinnaren er stor, å gjere den viktigaste jobben i norsk politikk framover. Å gjenreise SV.

La meg slutte med å sitere min ungdoms skuespillerhelt Arnold Schwarzenegger: ”I’ll be back”

Afghanistan-innlegg

Dette er innlegget eg holdt i debatten om Jonas Gahr Støre sin redegjørelse om Afghanistan i Stortinget på torsdag:

«Har den militære oppbyggingen i Afghanistan ført oss nærmere en løsning på konflikten i landet? Jeg tror svaret er et ganske klart nei. Den stadige militariseringen av USAs – og dermed Vestens strategi – har brakt oss fjernere fra en løsning og ikke nærmere.» Slik formulerer Kai Eide på side 269 i boka si frå i fjor sitt eige syn, men han legg til ei nekting: «Jeg er ikke motstander av et internasjonalt militært nærvær.»

Det siste året har det kome to interessante norske bøker om Afghanistan som er svært ulike. Kai Eides bok er ei bok som ser Afghanistan frå innsida av det internasjonale nærværet, ei bok som ser samfunnet ovanfrå.

Anders Sømme Hammers bok ”Drømmekrigen” er ei bok som ser Afghanistan frå utsida av det internasjonale nærværet, og som ser samfunnet nedanfrå. Til saman trur eg dei gir eit brukbart bilete – neppe eit brukbart bilete av Afghanistan, men kanskje eit brukbart bilete av Afghanistan sett med ein nordmanns auge. Og så gir dei lærdom om vegen vidare.

I ein rapport frå koordineringsorganet for frivillige organisasjonar i Afghanistan, skriven av Matt Waldman frå hjelpeorganisasjonen Oxfam, vert situasjonen for bistanden til og utviklinga av landet fram til 2008 gjennomgått. Afghanistan får langt mindre i bistand enn det andre konfliktområde i verda har fått det siste tiåret. Landet fekk dei to første åra berre ein tiendedel av det Bosnia fekk på 1990-talet, og samanlikna med dei fem første åra fekk Irak fem gonger så mykje per innbyggjar i bistand som det Afghanistan fekk. Det er omfattande sløsing og misbruk av midlar, ifølgje denne rapporten. 40 pst. av bistanden går tilbake til givarland. Store summar går til dyre utanlandske konsulentar, og det er elendig koordinering – kort oppsummert.

Noreg bruker store summar på utviklingshjelp til Afghanistan årleg, nesten like mykje som på den militære operasjonen. Vi har auka bistanden og betra innretninga på han.

Det store biletet er likevel at det vert brukt meir enn ti gonger så mykje på krigen i Afghanistan som på å førebu freden – på den sivile utviklinga. Det er ikkje mogleg å skape fred i Afghanistan utan ei merkbar forbetring i levestandarden for innbyggjarane. Det er eit stort og alvorleg feilsteg at det internasjonale samfunnet gjennom eit tiår har halde på ei militarisert oppfatning av kva som er løysinga i Afghanistan.

Utan ei meir og betre koordinert – og ei sterkare – afghansk forankring i bistanden kjem vi oss ikkje heim frå Kabul på ansvarleg vis.

SV har i mange år argumentert for forhandlingar og ein politisk prosess som inkluderer alle partar, og for at Noreg må snakke med alle, ofte til allmenn latter. Eg hugsar sjølv utspørjinga som Pål T. Jørgensen hadde av Kristin Halvorsen i valkampen i 2009, og eg har opplevd Siv Jensen i debattar utanfor denne salen raljere og kalle mitt syn for ”teselskap med Taliban”. Erna Solberg uttrykte seg slik til Nettavisen i 2008:

«Å forhandle med Taliban og beholde et demokrati i Afghanistan, nei, det tror jeg ikke mye på.»

No er det ei breiare einigheit om at ein politisk prosess som inkluderer alle partar, må til. Føresetnaden for eit fredeleg og demokratisk Afghanistan er å inkludere alle i politikk og samfunnsliv. Som i andre fredsprosessar må ein ha dialog med alle grupper som spelar ei rolle i samfunnet.

Er det så enkelt? Nei, det er veldig, veldig komplisert. Inga oppskrift har gode odds for å lukkast i Afghanistan no. Eit langvarig militært engasjement i landet kan vi berre forsvare om vi sterkt trur ein vil lukkast med det. I ein slik situasjon skuldar vi kvarandre ærleg refleksjon og vilje til å vurdere det vi gjer. Eg inviterer ikkje til enkle svar, men til refleksjon. Ikkje minst skuldar vi soldatar, hjelpearbeidarar, FN-ansette, deira pårørande og andre i Noreg å gjere det.

Eg – og SV – trur Noreg bør avvikle sin militære deltaking så raskt som mogleg. Vi bør prioritere innsatsen til Noreg der vi kan gjere ein størst forskjell internasjonalt – ved ein tung sivil innsats, ved å halde fram med arbeidet for å dreie den internasjonale strategien mot betre koordinering og ein samla sivil innsats og gjennom å vere ein tung aktør mot ein betre politisk prosess.

Det er ikkje lett å sjå ein positiv veg vidare for Afghanistan. På sett og vis kan ein seie at den politikkendringa som kanskje no er på gang internasjonalt, kjem både for seint og for tidleg – for seint fordi omlegginga mot sivil utvikling og ein politisk inkluderande forhandlingsstrategi skulle ha kome for mange år sidan for å verke, for tidleg fordi det er vanskeleg å sjå at Afghanistan i løpet av få år skal vere i stand til å sikre tryggleik, demokrati og økonomisk utvikling i sitt eige land.

Eg vil takke utanriksministeren for ei god utgreiing og samtidig slå fast at det er viktig å halde debatten om Afghanistan-spørsmålet i det norske samfunnet open.

Nei til Datalagringsdirektivet

Her er mitt innlegg i debatten om DLD i dag, som også etter kvart vil ligge på www.sv.no og i korrekt referert versjon på www.stortinget.no

Innlegg i stortingsdebatten om datalagring 4.4.11

Sjekk mot referatet

 

President

Datalagringsdirektivet inneber å pålegge lagring av ei omfattande mengde informasjon om vår mobil- og nettbruk.

Kven du ringer til, når du ringer, kvar du ringer frå og kor lenge du snakkar. Kven du sender e-post til, kvar mottakaren er, når du er på Internett og kor lenge.

SV er motstandar av datalagringsdirektivet av tre grunnar.

1)      Det er vår sterke overbevising at kvart menneske er uskuldig til det motsette er bevist. Vi bør ikkje basere oss på ein ny tankegang i vår rettsstat der vi gjer pålegg om å samle spor om kvar nordmann, sidan vi kan kome til å bli skuldige. Då bidrar vi til å endre status på kvart menneske. Frå uskuldig – til potensielt skuldig.

 

2)      Pliktig lagring av store mengder data aukar risikoen for at noko kjem på avvege, og for misbruk. Lagringa utgjer ein personvernrisiko. Eg likar eigentleg ikkje ordet personvern – det høyrest ut som vi skal stoppe ut menneske og sette dei på museum. Integritet er eit betre ord. Kven du ringer når, kven du sender e-post til, er informasjon som på avvege kan krenke din integritet.

 

–          Ein mail frå ein tilsett i arbeidstilsynet om tilhøva i SV-gruppa

–          Fire telefonar til krisesenteret sist helg frå ein kvinneleg representant

–          Eit hemmeleg tips til ein journalist

–          Gjentekne mailar til ei adresse som sluttar med swingersnorge.com.

På avvege kan slike opplysningar krenke integriteten til dei involverte.

 

3)      Så lenge du er uskuldig er det ikkje noko problem, seier enkelte. Eg meiner det er motsatt, det er vi uskuldige som er problemet. Mistenkte kan vi sikre lagring av informasjon for allereie, og kanskje bør den betrast. Det alvorlege no er korleis DLD kan påverke alle som ikkje er mistenkt for kriminalitet.

 

I ei undersøking frå tyske Forsa Institute frå 2008 svarte over halvparten av dei spurde at dei ikkje ville bruke teleutstyr når dei skulle snakke med psykolog, ekteskapsrådgjevar eller om rusmisbruk som følgje av datalagringsdirektivet. Elleve prosent svarte at dei allereie hadde avstått frå å bruke telefon, mobiltelefon eller e-post i visse tilfelle. Vi er ikkje tent med at uskuldige menneske held tilbake – eller lar vere å søke opp – kunnskap i frykt for å bli sett over skuldra.

 

President:

Malte Spitz, tysk parlamentarikar frå Dei Grøne, gjekk til rett for å få ut teledata om seg sjølv for eit halvt år. Og vann. Han gav desse til avisa Die Zeit. Saman med offentleg tilgjengelege data frå sosiale medier kunne konstruere hans rørsler dag for dag. Den 1. september 2009 finst det data for meir enn 20 timar, den 4. september 2009 for meir enn 16 timar. Det heile kan følgast på internett.

Opplysningar som lekk ut kan krenke integriteten vår, men kunnskapen om at det vert lagra kan i seg sjølv redusere fridomen vår.

 

President

Sjølv om SV er sterkt mot direktivet, er vi enno meir bekymra for den gradvise endringa i haldningar, muligheiter og politikk som går føre seg.

Vi har allereie ei omfattande lagring av data og kameraovervaking. Internasjonalt, eller her, vert det diskutert å registrere søk på nettet, å sette inn ei brikke i alle bilar med opplysningar om kvar den er. Vi ønskjer oss betre og meir omfattande helseregister som kan koblast, betre register med meir informasjon om barn i barnehage og skule. Romavlytting har vi prøvd.

Eg kjenner fleire av desse forslag godt, og dei er alle godt meint og velbegrunna på sitt felt. Men forstår vi, og tenker over, konsekvensane av summen?

Den franske filosofen Jaques Attali, også mangeårig rådgjevar for President Mitterand, har skrive boka ”Kort historie om framtida” om temaet. Han skildrar eit tenkt framtidssamfunn der staten overvakar helsa vår, kosthaldet, transporten, skulearbeidet til born. Ikkje fordi politikarane er totalitære, ikkje grunna kommersielle interesser, men av funksjonelle omsyn.

Kosthaldet og folkehelsa vert betre med systematisk registrering av kva vi et, skuleresultata vert betre når vi kjenner til korleis elevane er og korleis dei arbeider. Og alle forstår at kampen mot kriminalitet vert meir effektiv med registrering og lagring av stadig fleire data. Alle tener på det. Vi får meir kunnskap, samfunnet vert betre og tryggare – det einaste vi mistar er litt slark i samfunnsmaskineriet.

Men president, eg er for slark. Så lenge det er slark, er det håp. For slark er eit teikn på fridom. Den potetgullposen du ikkje bør ete, forbikøyringa du ikkje skulle teke, innleveringa du juksa på. Eller direkte knytt til DLD – e-posten du ikkje skulle sendt, den staden du ikkje skulle vore ei natt. Fridomen vår til ikkje å gjere det – eller kanskje av og til gjere det – er av uvurderleg verdi for det enkelte menneske. Men det er også av uvurderleg verdi for samfunnet at vi menneske har eit stort frirom – ein integritet – som vi kan utfalde oss i. Det må ikkje berre vere rom for det perfekte liv, det må vere rom for slarket også.

 

Datalagringsdirektivet fører sjølvsagt ikkje til dette samfunnet. Men summen av ei rekke vedtak og muligheiter kan gjere det. Vi registrerer, overvakar, lagrar og tek i bruk langt meir informasjon enn for eit tiår eller to sidan.

Og difor er vegen vidare viktig. Kva vil vi ønskje å bruke opplysningane om 10 år? Kva data kan vi koble for å få fram meir og betre informasjon? Kva vert det neste vi skal registrere og lagre?

 

 

 

President, i lys av dette:

Er det ikkje klokt å tenke seg om ein gong til? Det heiter seg at ein skal la tvilen kome tiltalte til gode, og i dette tilfellet meiner SV det vil vere fornuftig.

–          EU si evaluering av direktivet er ikkje kome enno, den vil gje oss informasjon om kvar EU si lovgjeving går vidare

–          Vårt naboland Sverige har utsett implemtering

–          I fleire land sine rettssystem verserer det sakar om direktivet, etter at det har blitt kjent grunnlovsstridig.

Når ein foreslår utsetjing av noko ein er mot, vert ein gjerne beskyldt for at det er taktisk. I dette tilfelle er det særs velbegrunna slik eg ser det.

 

Eg meiner det har kome ein god ting ut av debatten vi førebels avsluttar i dag. Det er at det ikkje er avslutninga, men kanskje byrjinga. Byrjinga på ein langt meir levande samfunnsdebatt om balansen mellom vår fridom og integritet på den einse sida, og alle dei velbegrunna funksjonelle ønskja vi har som samfunn på den andre sida.

 

Vi – Storting, regjering, det politiske system – må vere førande i ein prinsippiell debatt  om dette i framtida. For lenge har vi sett dei enkelte samfunnsinteressene i førarsetet, og i rask rekkefølge vedteke velmeinte og funksjonelle framlegg om registrering og overvaking på kvart felt. Dei prinsippielle spørsmåla har vi sett vekk til eit tilsyn.

Dette er politikk snudd på hovudet. Det må jo vere omvendt, at politikarane diskuterer og vedtek dei overordna rammene for samfunnsutviklinga og så ber om ei funksjonell oppfølging av det frå andre organ.

 

 

 

”Den som er villig til å ofre sin sin fridom for ein midlertidig tryggleik fortener korkje fridom eller tryggleik” har den amerikanske filosofen og vitskapsmannen Bejnamin Franklin sagt.

Eg vil legge til: I eit friare samfunn vil vi føle oss tryggare enn i eit samfunn der vi har ofra mykje av fridomen.

La oss tru at den omfattande debatten om datalagringsdirektivet betyr ein renessanse for fridom og personleg integritet som sentrale spørsmål i samfunnsdebatten.

Personvernalliansens korte historie og usikre framtid

På måndag og tysdag var eg i møte med Erna Solberg og Ingjerd Schou frå Høgre. Eg deltok på møtet saman med dei parlamentariske leiarane frå Venstre, Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Framstegspartiet. Ein uvanleg allianse, allereie døpt regnbogealliansen av enkelte, personvernalliansen av andre. Kva samla denne uvanlege alliansen? Motstanden mot datalagringsdirektivet. Alliansen kunne oppstå fordi regjeringspartia er delt i spørsmålet om å innføre DLD.

No ser det ut til at den vil svinne hen i historia utan å ha utretta store ting, fordi Høgre har gjort det klårt at dei vil forhandle med Arbeidarpartiet om å innføre DLD i staden for å forhandle med oss om å styrke personvernet.

Bakgrunnen er denne. Vi fem hadde forrige onsdag eit kort møte med Erna Solberg der vi inviterte Høgre til drøftingar om eit nasjonalt regelverk for datalagring. Høgre fekk samstundes eit notat om saka frå oss. På måndag svarte dei med å legge fram sine synspunkt for oss. Hovudtrekka er kjende. Dei gjorde det klårt at dei er for pliktig lagring av alt det datalagringsdirektivet krev lagra, men at dei i tillegg har ei rekke personvernkrav (mange av dei utanfor DLD) som dei vil ha innfridd.

Vårt svar var enkelt. Dokke må velge kva veg dokke vil forhandle. Dersom det viktigste er plikt til å å lagre informasjon om folk som ikkje er mistenkt for noko, er det vanskeleg å bli samde med oss. Dersom det viktigaste er gjennomslag for ei rekke av personvernforslaga, er det lett å bli samde med oss. Høgre gjorde det seinare klart at pliktig lagring av data var viktigst, og at dei vil forhandle med AP. Det var sjølvsagt ikkje overraskande.

La meg kort minne om kvifor eg er mot DLD. Det betyr å innføre pliktig lagring av masse informasjon om kommunikasjonen vår for alle menneske. Det skal lagrast for alle i tilfelle det kan bli aktuelt å bruke det mot oss seinare. Altså; vi er potensielt skuldige, ikkje uskuldige til det motsette er bevist. Eg argumenterer mot direktivet her og her

Noko av informasjonen som skal lagrast er særs viktig for politiet, og ikkje like personverninngripande. Til dømes IP-adresser. Dei er viktige i saker om overgrep for barn, og innheld informasjon om når du logga deg på nett med kva type utstyr. Difor har vi i personvernalliansen opna for pliktig lagring av desse, for å kome Høgre i møte.

Andre delar av det som skal lagrast er i følge ein fagleg tung rapport mindre viktig for poitiet, men særs personverninngripande. Til dømes dei kontinuerlege spora telefonen din legg igjen, eller mottakaren av e-post frå deg. Tenk deg at du har sendt 10 e-post til adresser som skatteetaten.no, krisesenteret.no eller clubswingers.no. Relativt privat dersom det skulle kome på feil hender.

Det er også interessant å lese kva Høgrefolk skriv om handsaminga i partiet. Torbjørn Røe Isaksen skriv om handsaminga i Høgre, Kristin Clemet om det same her. Årets euroepar (i følge Europeisk Ungdom), Nikolai Astrup, har nøyd seg med å slå fast at slaget er tapt.

No får vi sjå kva som skjer. Andre land utset direktivet, og mange i Noreg vil det. EU si evaluering kjem om kort tid, men etter Noreg si handsaming. Dersom ting skulle skje i Høgre vil det vere flerital for eit nasjonalt regelverk for lagring, ei personvernløysing. Stortingsdebatten er sett til 4.april.

Kristin Clemet i sin labyrint

I det eg vil kalle ein spontan men truleg ufrivillig redningsaksjon, gjer Kristin Clemet meg på sin blogg hjelp til å illustrere mine poeng frå dagens Dagbladet-kronikk.

For kva var mine to sentrale poeng? Det eine var at høgresida, i motsetnad til venstresida, ikkje er viljug til å ta eit oppgjer med si eiga historie med svik mot demokrati og menneskerettar.

Det vil ikkje Clemet heller gjere. Dei som har gjort feil på høgresida er «intelektuelle dverger» (Carl I Hagen? Svenn Stray?) skriv ho, dei har berre gjort små mistak (Hitler? Franco? Vietnam? Apartheid?) og det har aldri vore del av ideologien til partia – det var ikkje «programfestet dumskap». I møte med alvorlege og kjende påstandar om høgresida finst det ikkje eit ord om at det kanskje kan vere verdt å sjå nærare på, berre ein vegg av fornekting.

Det andre poenget mitt var at enkelte på høgresida ser demokrikritikken mot venstresida som ein sport snarare enn eit ekte engasjement for ein samtale om vegen vidare for demokrati og MR.

Clemet kan fortelje meg at det er urettvist mot Bård Larsen, ein historikar som i morgon skal legge fram ei bok kalla «Idealistene». Det er sikkert rett; Eg har aldri møtt Larsen, veit ingen ting anna om han enn at han har skrive denne boka som eg ikkje har lese eit ord i. Difor skriv eg ikkje om han i dag. (og for ordens skuld; meiner KC verkeleg at det er eit godt argument at eg skriv om det dagen før Larsen si bok kjem? ville ho sett annleis på artikkelen min om den kom i mars?) Men Kristin Clemet gjer meg eit langt betre døme – seg sjølv.

For korleis reagerer ho på min kronikk. Med vilje til å diskutere, med nokre kommentarar om kva venstre- og høgresida kan lære av kvarandre eller med å skrive om demokrati? Nei, med å irritere seg over at eg skriv ein kronikk dagen før ho skal lansere ei bok og med å lage ein liten mini-konkurranse i demokrati; våre historiske feil er mykje mindre enn dokka feil.

Clemet havnar i sin eigen labyrint og hamrar effektivt inn poenget mitt sjøl: Mange sentrale personar på høgresida vil ikkje erkjenne si eiga historie, men er meir opptekne av å avsløre politiske motstandarar.

Til sist må eg berre avklåre noko viktig for den vidare debatten. Clemet brukar omgrepet «den radikale venstresiden» i samanlikning med «høyresiden». Eg reknar med at ho meiner kommunistane, både i AKP og NKP. Dei har støtta totalitære regime, men var trass alt politisk marginale i Noreg dei siste 50 åra. Kva marginale grupper på norsk høgreside har funne på diskuterer eg gjerne ein dag, men det eg er oppteken av er det som har skjedd i dei to breie høgrepartia med ei viss støtte i folket. Mine døme gjeld H og FrP. Difor har eg også trekt fram feil og manglar vi på den breie venstresida har gjort, ikkje brydd meg om AKP og NKP i denne samanhengen.

I staden for denne skyttargravskrigen, burde Kristin Clemet ta initiativ til at Cicita gjekk gjennom denne sida ved høgresida si historie og at det vert skapt ein debatt om det. Det hadde det stått respekt av.

Ein ny narkotikapolitikk

Det er om lag 250 menneske som døyr av overdose kvart år. Det er litt færre enn dei som døyr i trafikken årleg.

Med særs god grunn engasjerer vi oss sterkt i trafikkulukker og dødfall. Det gjer voldsomt inntrykk, ei trafikkulukke har «det kunne vore meg» skrive med store bokstavar over seg. Vi markerer dødsfalla, og debatterer friskt korleis vi kan redusere talet på dødsfall. Med god grunn. Vi har fått til ein nedgong. Det gjer oss ikkje nøgde, berre motivert for å gjere meir.

Men når diskuterte du sist overdosedødsfall? Når vart det markert med lys, og når vart det tv-innslag av det? Sanninga er vel at dei fleste av oss kjenner at eit overdosedødfall har «det kunne ikkje vore meg» skrive med store bokstavar over seg. Det er ein rusmiddelavhengig som døyr, ein narkoman. Rusmiddelavhengige er, slik eg ser det, mellom dei mest stigmatiserte menneska i Noreg. Eg var nyleg til stades på eit foredrag av Thorvald Stoltenberg. «Ubeskrivelig diskriminering» kalte han den oppførselen han observerte overfor to rusmiddelavhengige i ein butikk.

I vår iver etter å arbeide mot narkotika har vi ofra dei narkomane. Det er utgangspunktet mitt når eg i Aftenposten 13.12 tek til orde for endringar i narkotikapolitikken. Vi må slutte å straffe bruk og besittelse av narkotika, men heller bruke rådgjeving, behandling og oppfølging. Vi må etablere stadar der rusmiddelavhengige kan få tverrfagleg hjelp og oppfølging, men også bruke det stoffet dei uansett kjem til å ta. Vi må sjå rus og psykiatri i samanheng. Vi må opne opp for betre og meir fleksibel bruk av legemiddel, og vi må akseptere at mange vil sprekke i behandlinga og treng ein ny sjanse. Vi må bygge ut bustadar, som er grunnlaget for å kome seg vidare frå livet på gata. Rismisbruket vil vere der. Vi må forhalde oss til det.

Det er ikkje mine eigne idear eg presenterer. Snarare tvert imot, eg presenterer nye og gamle meiningar som andre har arbeidd fram men som eg meiner er kloke. Det har berre sete veldig langt inne å få politiske parti og sentrale politikarar til å gå inn for det.

Mitt innspel handlar om dei rusmiddelavhengige sin situasjon. Det vil raskt få mange til å hevde at eg ikkje fokuserer på det som er viktigast, forebygging og behandling. Det er feil.

Forebygging er det viktigaste på nesten alle felt. Det er ein sterk forekomst av traumer, vald og andre vanskar i oppveksten blant dei som er rusmisbrukarar. Mange har vore i kontakt med barnevernet, men ofte for seint. Tidleg innsats gjennom eit styrka barnevern, ein barenhage som kan rapportere fleire bekymringar til barnevernet, ei betre skulehelseteneste og ei dreiing av politiarbeidet mot forebygging er blant dei viktigaste tiltaka for betre forebygging.

At behandlingssituasjonen er for dårleg er vel etablert. Vel 4000 i kø over mange år er uhaldbart. Det er umogeleg å lukkast med mange av dei tiltaka eg tek til orde for utan at ein kan kome raskare til behandling. Når motivasjonen er der må ein kunne få behandling, ikkje eit halv år etterpå.

Men; mange vil vere rusmiddelavhengige også i framtida. Deira situasjon må vi ta på alvor. Viktigheita av forebygging og ein veg ut av rusavhengigheit må ikkje stå i vegen for at vi gjer meir for liv og verdigheit for dei som lever med rusproblem.

Vi må få fleire rusavhengige vekk frå gata. Ikkje ved å rydde plata eller å sende dei rundt i byen, men gjennom å etablere det Stoltenbergutvalet kallar brukarstader i dei største byane. Dette er stadar der den enkelte misbrukar kan ta stoffet sitt (gjennom sprøyte eller ved å røyke heroin – ein viktig grunn til det høge talet på overdoser i Noreg er at så mange bruker sprøyter her), få helsehjelp og anna fagleg oppfølging samt kome i kontakt med behandlingsapparat. Brukarstaden vil vere ein frisone der ein kan få meir verdigheit i misbruksituasjonen, men også reint vatn, ascorbinsyre, medisinsk hjelp og anna som reduserer risikoen for overdose. Det er samstundes ein stad med sosialfagleg kompetanse. I dag har vi eit spøryterom. Det vert stadig foreslått lagt ned av byrådet i Oslo, det er ope frå 9-3 og er pålagt fullt av rigide grenser som ikkje fungerer i praksis. Vi bør i staden få brukarstader.

Vi må få større fleksibilitet i oppfølginga, slik 24/7 er eit døme på. Dette handlar også om ei rekke begrensningar som ligg der i dag og som eg set spørjeteikn ved. Det er tett samanheng mellom rus og psykiatri, men det er ikkje tette nok overgongar mellom dei to fagfelta i behandling og tilbod til den enkelte. Det er særs viktig med medisinsk behandling, det som heiter Legemiddelassistert Rehabilitering LAR. Det verkar likevel som det er stort behov for å sjå på fleksibiliteten i medisineringa for den enkelte, aksepten for sprekkar (som i dag hindrar mange frå t.d metadonbruk) og å basere behandlinga meir på tillit enn i dag. Å forsøke med bruk av heroin i behandling er eit døme på det, sjølv om det har lett for å få alt for stor vekt i debatten i høve tilkor fåpersonar det truleg er aktuelt for.

Vi må tilby folk ein bustad og ei tettare oppfølging rundt den. Ikkje minst etter behandling er det kritisk. I alt for mange tilfelle er behandling bortkasta fordi oppfølginga er for dårleg. Mange som kjem ut av behandling har ikkje eit sosialt nettverk utanom rusmiljøet. Det står ingen bustad, ingen base i livet, og ventar. Og gjer det det står det ikkje menneske rundt ein som kan bidra med ei anna retning enn tilbake på gata. Det må byggast ut eit omfattande oppfølgingsapparat og bustadar som rusavhengige kan bu i. Dagens busituasjon på hospits er dårleg, og fungerer som ei forlening av rusmiljøa.

Til sist bør vi ikkje bruke straff – fengsel eller bøter – for bruk og besittelse av stoff. Det framstår for meg meiningslaust at vi skal straffe dei mest slitne menneska i Oslo som set sprøyter nedanfor togstasjonen. Meiningslaust å bruke politiressursar på det, dei må brukast på forebyggande politiarbeid og å ta bakmenn. Meiningslaust at dei skal samle opp bøter som dei aldri kan betale. Tala varierer litt, men opp mot halvparten av dommane i Noreg har bakgrunn i narkotika. Mange har enkle forseelsar med seg på rullebladet, sterkt sosialt skeivfordelt og med konsekvensar som at dei ikkje kan tre inn i enkelt yrke. Eg har langt meir tru på politikken i Portugal, slik den er presentert både i Stoltenbergutvalet sin rapport og ein rapport frå den liberalistiske tankesmia The Cato Institute. Portugal har avkriminalisert bruk og besittelse, og erstatta straff med ei nemndordning som kan gje informasjon, tildele samfunnsstraff og oppfølging eller anbefale behandling. Det finst forsøk med liknande tiltak i Noreg også. Eg trur det verkar meir forebyggande enn straff.

Debatten om straff og narkotika er omfattande og har mange inngangar. Eit fleirtal i straffelovkommisjonen av 2002 foreslo å avkriminalisere bruk og besittelse, men forslaget vart ikkje lagt fram av departementet. Ingen parti støtta det heller. Ulike personar har teke til orde for ordningar med styrt omsetning. Ein av dei eg synest argumenterer godt er sosiologen Willy Pedersen. Ulike land har så ulike ordningar der ein held på eit forbod, men i praksis ikkje bruker straff særleg mykje. Eg vil ikkje legalisere narkotika. Eg vil erstatte

Dette er ikkje meint å vere starten på eit korstog mot dagens politikk, men starten på ein refleksjon eller debatt. Det er mange synspunkt i debatten, men på langt nær like klåre forskingsfunn som for alkohol. Siden narkotika er forbode er dei to jernlovene frå alkoholpolitikken – at pris og tilgjengelegheit påverkar forbruk – ikkje tilgjengelege for politikarane i direkte form.

Eg fryktar no at vi skal få det motsette av det vi treng. Vi treng ei verdireform, ei endring av måten vi ser på rusmiddelavhengige og vår vilje til å gje dei rettar, respekt og hjelp som andre. Det kan fort ende med at dei vanskelege forslaga – dei som utfordrar dagens verdisett – døyr i moralisering, medan vi står att med nokre strukturendringar. Ei ny flytting av boksar mellom forvaltningsnivåa er neppe det viktigaste i ruspolitikken framover.

Kvifor går eg ut med dette no, tenkjer du kanskje? Det er ein formell grunn. Stoltenbergutvalet sin rapport har høyringsfrist 7.januar. Det skal så lagast ei stortingsmelding, noko som gjer at alle parti må ta stilling til desse spørsmåla. Ulike politikarar har allereie vore på bana. SV må ha vår debatt. Dette er mitt bidrag til å starte den.

Det finst ein annan grunn også. Eg har gradvis blitt meir interessert i og endra syn på desse spørsmåla i løpet av fleire år. Då eg gjekk av som statsråd for eit drøyt år sidan hadde eg samla opp fleire slike tema der eg vera at noko var galt (eit anna tema kan du lese om her). Tema eg ville ta tak i, sette meg inn i og etter beste evne bidra til endring på.

Det siste året har eg difor besøkt plata, sprøyterom, institusjonar og ei avdeling for rusavhengige på ein sjukeheim i Stavanger. Eg har snakka med rusmisbrukarar, pårørande, forskarar, politifolk og tilsette i rusomsorgen. Eg har høyrt på organisasjonar med ulik inngang, som Actis og Foreningen for en human narkotikapolitikk og leiaren Arild Knutsen. Eg har lenge meint det eg no seier, men vegra meg for å gå ut med det og seie det.

Fordi det er kontroversielt? Eigentleg ikkje. Etter at eg gjorde intervjuet med Aftenposten på torsdag tenkte eg over det igjen. Grunnen til at eg har vegra meg (0g gruar meg litt til i morgon) er at eg trur mange vil hevde og tru at eg ikkje er så mot narkotika, at eg ser litt mellom fingrane med det, at eg ikkje tek heilt på alvor den store skrekka til mange av oss som har barn: At dei skal begynne med stoff.

Det er ein innebygd logikk i korleis vi tenkjer som ikkje så lett kan brytast: Nei til narkotika = Forbod = Straff dei som bryt forbodet. Eg fryktar at mange skal tenkje at dersom han seier nei til straff så seier han vel ja til narkotika.

Men det gjer eg ikkje. Eg trur ikkje straff er ein god måte å praktisere forbodet på. Eg trur det er med på å ofre menneske og stå i vegen for at dei kan oppnå ein verdigheit og eit noko betre grunnlag for å kome seg vidare, kanskje mot å bli rusfri. Eg trur hjelp er ein betre å måte å seie nei til narkotika på enn straff.

Det er ikkje ein spesielt liberal politikk, det er først og fremst ein human politikk.

Eit forsvar for Wikileaks

Eg kan ikkje vere den einaste som er litt rysta over den massive demoniseringa av Wikileaks. Internasjonalt er det gått heilt bananas. Politikarar som Mike Huckabee og Sarah Palin snakkar om henhaldsvis dødsstraff og samanliknar med Al-Qaida, rådgjevaren til den kanadiske statsministeren ville ha ein «fatwa» mot Assange (sjå Aftenposten) og ein sentral kommentator i Washington Post som Charles Krauthammer skriv dette. Enno verre er det at fleire land vil vedta lovgivning som hindrar dei å operere, at amerikanske instituasjonar ber folk om ikkje å besøke sidene deira og at dei mistar kommersielle samarbeidspartnarar som bankar og Paypal.

Er vi totalt ute av stand til å halde ein spegel opp foran oss sjølve og sjå korleid dette ser ut, berre dagar før vi skal dele ut fredsprisen til Liu Xiabo?

Mange er høge og mørke om ytringsfridomen i Kina og Iran, men i den augneblinken det rammar vestlege myndigheiter går rullegardina ned.

Gjennom historia har makta – som eg som stortingspolitikar er ein del av – alltid motsett seg meir openheit. Og tapt. Eg trur ikkje vi angrar ved ein einaste korsveg. Makta har alltid fordømt lekkasjar. Men var lekkasjane som avslørte at USA visste om at Irak ikkje hadde masseøydeleggingsvåpen feil? Var lekkasjane som leidde til ein ny gjennomgang av Treholtsaka feil?

Vi må tåle å bli eksponert for ytringsfridomen sjølv, med eit innhald og metodar vi ikkje alltid likar. Det er då du får testa om du verkeleg forsvarer den.

Eg ser på  angrepa på Wikileaks som angrep på openheit og ytringsfridomen. Eg er ikkje samd i alt Wikilekas gjer, og meiner det skal vere mogeleg med hemmeleg rapportering frå ambassadar til UD. Men eg vil forsvare retten Wikileaks eller aviser har til å offentleggjere viktig informasjon som kan avsløre lovbrot, maktmisbruk eller viktig offentleg informasjon.

Det gjer dei no på ein måte som framstår seriøs og gjennomarbeida. Det er målretta lekkasjar i samarbeid med verdas beste aviser som må følge redaktørplakaten og gjere ei vurdering av innhaldet før dei publiserer. Mange uviktige ting kjem fram, men så langt ikkje noko eg kan sjå trugar verdsfreden. Og viktigast: Det kjem fram ein heil del viktig. Denne informasjonen bør så kritisk vurderast og må tåle å testast mot andre versjonar og anna informasjon i offentlegheita.

Det er verdt å minne om formålsparagrafen til Wikileaks: “Our primary interest is in exposing oppressive regimes in Asia, the former Soviet bloc, sub-Saharan Africa and the Middle East, but we also expect to be of assistance to people of all regions who wish to reveal unethical behaviour in their governments and corporations.”

Heldigvis kjem det no ei rekke reflekterte analysar som kritiserer den internasjonale fordømminga.

Fra The Guardian: “What WikiLeaks is really exposing is the extent to which the western democratic system has been hollowed out. In the last decade its political elites have been shown to be incompetent (Ireland, the US and UK in not regulating banks); corrupt (all governments in relation to the arms trade); or recklessly militaristic (the US and UK in Iraq). And yet nowhere have they been called to account in any effective way. Instead they have obfuscated, lied or blustered their way through. And when, finally, the veil of secrecy is lifted, their reflex reaction is to kill the messenger.”

Jon Wessel Aas skriv her. The Economist har som vanleg ei sakleg og realistisk tilnærming